.jpg)
Yrd. Doç. Dr. Burhan SAYILIR
Ýngilizler ve müttefikleri doðuyu medenileþtirme projesinin önündeki en büyük engel olarak gördükleri Türkleri tarih sahnesinden silerek bu amaçlarýna ulaþmayý düþünmüþlerdi. Ýngiliz ordusu içinde gözlemci olarak bulunan bir Amerikalý yüzbaþýnýn þu sözleri aslýnda Çanakkale Savaþlarý’nýn ana felsefesini anlamak bakýmýndan oldukça önemlidir: “... Türkler gibi medeniyet sahibi olmayan bir milletin elinde bulunan Avrupa’nýn bu son kalesine, Hýristiyanlar tarafýndan hücum ediliyor. Eðer Ýngilizler ile müttefikleri bunu baþarýrlarsa bu, fethedilmemiþ bir ülkenin peþinden koþan fatihler gibi, burayý elde tutmak için deðil, belki kývýlcýmý 1792’de Fransa’da parýldayan medeniyet ýþýklarýný Asya’nýn karanlýk köþelerine yaymak içindir. Hayalimizin ufkunda gözden uzak Baðdat’ýn sisler içinde gizlenmiþ göz alýcý manzarasý canlanýyor. Britanya’nýn en tanýnmýþ siyaset adamlarýnýn zihinlerinden yüz sene önce doðmuþ olan bu siyaset, bu gün Çanakkale’de yaþanmakta olan savaþ ile de ilgiliydi. Eðer Ýngiltere’nin askerleri Gelibolu’da baþarýsýz olursa, Ýngiliz güneþi Türkiye’de, Mýsýr’da, Hindistan’da kýsaca bütün Doðu’da ýþýklarýný önceki kadar vuramayacak ve aydýnlatamayacaktýr. Çanakkale’nin ele geçirilmesi bunun süresini kýsaltabilirdi. Bozgunluk ve periþanlýk korkunç bir trajedinin son perdesini indirmeye yetecektir..”(1).
Ýngiliz savaþ meclisinin 28 Ocak 1915’te yaptýðý toplantýda Deniz Bakaný Winston Churchill, vakit geçirilmeden Çanakkale cephesinin açýlmasýný istedi. Bu istek savaþ meclisince de kabul gördü ve harekâtýn yalnýz deniz kuvvetleriyle yapýlmasý kararlaþtýrýldý. Böylece Lord Kýchener’in ortaya attýðý Çanakkale operasyonu Churchill tarafýndan tam olarak benimsenmiþ ve kabul görmüþtü(2) .
Çanakkale Boðazý’ný geçmek amacýyla hazýrlanan plâný hayata geçirmek için, Amiral Carden’in emrinde, Queen Elizabeth, Inflexible, Agamemnon, Triumph, Cornwallis, Albion, Vengeance, Lord Nelson, Swiftsure, Irresistible, Ocean, Prince George, Majestic, Goliath, Canopus; Fransýz Tuðamirali Guéperatte komutasýnda da Bouvet, Gaulois, Suffren ve Charlemagne zýrhlýlarý, 3 hafif kruvazör, 16 muhrip, 7 denizaltý, 12 mayýn tarama gemisi, Ark Royal ve Ben Mc. Chree ana uçak gemileri, Minca sabit balon gemisi, nakliye gemileri ve þileplerden oluþan büyük bir armada oluþturulmuþtu (3).
Mondros’tan 18 Mart’ta saat 09:00’da yola çýkan Ýtilâf donanmasý saat 11:00’de Boðaz’a girdi ve birinci grup 11:25’te uzak mesafeden Nara Koyu’na ateþ açtý. Queen Elizabeth þehir merkezini, Agememnon ve Lord Nelson Mecidiye ve Namazgâh tabyalarýný dövmeye baþladý. Saat 11:50’de ikinci grupta yer alan Fransýz gemileri iki gruba ayrýlarak; Suffren ve Bouvet Asya kýyýsýnda, Gaulouis ve Charlemagne Avrupa kýyýsýna demirlemiþti. Hamidiye ve Çanakkale tabyalarýnýn kýsa süren suskunluðunu fýrsat bilen Amiral de’Robeck, gemilere daha yakýna yanaþarak ateþ etmeleri emrini vermiþti. Saat 12:30’da Erenköy karþýsýnda duran Ýngiliz zýrhlýlarýný geçen Fransýz gemileri, büyük çaplý toplarýyla bir taraftan Kilitdahr ve Mesudiye, diðer taraftan Dardonos ve Aktepe tabyalarýný ateþe tuttu. Gemilerin küçük çaplý toplarý da daðýnýk olan bazý Türk bataryalarý üzerine ateþ etmiþti (4).
Üzerilerine bomba yaðdýrýlan Türk istihkâmlarý da Ýtilâf filosuna elinden geldiði kadar karþýlýk vermiþti. Türk tabyalarýndan atýlan top mermilerinden biri Inflexible’ýn kaptan köprüsüne isabet etmiþ ve yangýn çýkarmýþtý. Birçok yaralýnýn bulunduðu gemi, Amiralin emri ile geri çekilme direktifi almýþtý. Bouvet’de de ayný þekilde yangýn çýkmýþtý. Prince George gemisinin de kaptan köprüsü bir Türk topu ile havaya uçmuþtu. Gemilerde bunlar yaþanýrken, Çanakkale þehir merkezi yangýn yerine çevrilmiþ, Namazgâh tabyasý Bouvet tarafýndan, Hamidiye tabyasý Charlemagne tarafýndan tahrip edilmiþti (5).
Saat 13:45’te Fransýz gemileri Amiral de’Robeck’den Boðaz dýþýna çýkmalarý yönünde talimat almýþlardý. Fransýz gemileri dönmek için manevra yapmaya baþladýklarýnda, Bouvet birden sað tarafýna doðru yatarak alabora olmuþtu.
Kýsa bir süre sonrada gözden kaybolarak sulara gömülmüþtü. Saat 15:15’te Irresistible, Aktepe hizasýna geldiðinde þiddetli bir patlamaya neden olan bir mayýna çarparak yana yatmaya baþlamýþtý. Saat 16:10’da yüzer mayýnlardan biri Irresistible’a çarparak geminin ikinci bir aðýr yara almasýna neden olmuþtu. Saat 18:00’de Irresistible’i çekip kurtarmaya gelen Ocean gemisi de Bouvet’in battýðý yere yakýn bir yerde mayýna çarparak sað yanýna yatmýþtý. Her iki geminin personeli de gemileri terk ederek, gemileri kaderleri ile baþ baþa býrakmýþlardý. Saat 20:00 ile 23:00 arasýnda her iki gemi de sulara gömülmüþtü (6).
Günün sonunda Türk tarafýnýn kayýplarýna bakýldýðý zaman, Çanakkale ve Kilidbahr’in alevler içinde kaldýðý, haberleþme hatlarýnýn tamamen kesintiye uðradýðý, tabyalar ve bataryalara binlerce gemi top mermisinin isabet ettiði, siperlerin harap olduðu, toplarýn çoðunun kullanýlamayacak derecede zarara uðradýðý ve 200 kadar Türk’ün hayatýný kaybettiði görülmüþtü. Ýtilâf donanmasýna gelince “Yenilmez Armada” olarak bilinen filo çok önemli üç zýrhlýsýný Boðazýn sularýnda býrakmýþ, birçok gemisinin savaþ dýþý kalmasýna engel olamamýþ ve batan gemilerdeki askerlerini de geride býrakarak Boðaz’ý terk etmek zorunda kalmýþtý (7) .
18 Mart Deniz Savaþý’nda þehit olan askerlerin anýsýný yaþatmak ve kahramanlýklarýný yad etmek amacýyla olaydan bir yýl sonra, 18 Mart 1916’da yapýlacak ilk tören için giriþimlere baþlanmýþtý.
Çanakkale Müstahkem Mevki Komutaný Nihat Paþaya gönderilen 12 Mart 1916 tarihli bir yazýda, “...18 Mart 1915 Deniz Savaþý münasebetiyle, bu tarihte þehit olan askerlerin hatýralarýný yaþatmak ve yad etmek amacýyla askeri bir tören yapýlacaktýr...” denilmiþti. Türk askerleri için yapýlacak tören ile ilgili olarak Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanlýðý’nýn bu törenlere iliþkin öneri ve temennileri sorulmuþtu. Ayrýca, ilgili yazýda, dini töreni takip eden bir askeri tören ve resmi geçit yapýlacaðý, bu askeri tören ve resmi geçit için en uygun ve yakýn birliklerin bu törene katýlýmlarýnýn saðlanmasý istenmiþti. Ayný yazýda Alman askerleri için de öðleden önce 10:30’da mezarlýkta dini bir tören yapýlacaðý belirtilmiþti (8).
Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanlýðý’nýn 15 Mart 1916 tarihli yazýsýnda, 12 Mart 1916 tarihli yazý ile istenilen önerilerle ilgili olarak ayrýntýlý bilgi verilmiþ ve törenin ne þekilde yapýlacaðýna iliþkin program ortaya konulmuþtu. Yazýda, “...18 Mart 1915 Deniz Savaþý’nda kahramanca hakkýn rahmetine kavuþan þehitlerimizin ve diðer askeri þehitlerimizin aziz hatýralarýný yad etmek için bu Mart’ýn on sekizinci günü askeri bir tören yapýlacak ve þehitlerimizin ruhlarýna dua okunacaktýr...”denilerek törenin amacý ile ilgili ayrýntýlý bilgiler verilmiþti (9).
Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanlýðý’nýn bu yazýsýnda geçen “... diðer þehitlerimizin aziz hatýralarýný yad etmek...” sözü ile de törenin, sadece 18 Mart Deniz Savaþý’nda þehit olan askerlerin anýlmasý ile kalýnmayýp, ayný zamanda diðer savaþ alanlarýnda ve kara savaþlarýnda þehit olanlarýnda anýlmasýyla bu tarihin, “Þehitleri Anma Günü” olarak ilan edildiði anlaþýlmaktadýr (10).
15 Mart 1916 tarihli yazýda, þehitleri anmak için bu törenle ilgili olarak açýklanan programa göre, Merkez Bölüðü’nden, Naðra’dan, Mecidiye’den, Ýnþaat Ýstihkam Bölüðü’nden, Ýstihkam Bölüðü’nden, Muhabere Bölüðü’nden birer takým ve hastaneden bir müfrezenin oluþturacaðý grup, hastane birliði arkasýndaki þehitlikte 09:30’da toplanacak ve burada Ýnþaat Ýstihkam Taburunun Ýmamý tarafýndan þehitler için dua okunacaktý. Çanakkale Boðazý Müstahkem Mevki Komutaný da bu törende hazýr bulunacaktý (11).
Dardanos bölgesinde bulunan birliklerden oluþturulacak bir müfreze de bu bölgede toplanarak, þehitler için dua edeceklerdi. Hamidiye’deki mevcut bölük, Hamidiye arkasýndaki þehitlikte hazýr bulunarak, buradaki Alman askerlerinin dini töreni sona erdiðinde 3. Alay Müftüsü tarafýndan, þehit Türk askerlerinin ruhlarýna dua okunacaktý. 4. Alaydan oluþturulacak bir birlik de merkez tabyalar gerisinde toplanarak burada tugay komutaný tarafýndan bir içtima yapýldýktan sonra, resmi geçit yapýlacaktý. Erenköy, Ýntepe ve Seddülbahr’de de mýntýka ve grup komutanlarý tarafýndan kendi bölgelerinin uygun bir yerinde dini tören ve askeri tören yapýlacaktý (12).
Merkez Bölüðü’nden, Naðra’dan, Mecidiye’den ve Ýnþaat Ýstihkam Bölüðü’nden birer takým, Hastaneden bir müfreze, Ýstihkam Bölüðünden bir takým, Muhabere Bölüðünden bir takým, hastane arkasýndaki þehitlikte yapýlacak duadan sonra yerlerine dönecek ve sadece subaylarýn komutasýnda, 3. Alay 2. Taburdan, Dardanos mýntýkasýndan, Merkez Jandarma Bölüðü’nden, Ýstihkam Bölüðü’nden ve Hamidiye’den ayrýlacak birer takým, saat 11:30’da Hamidiye tabyasýnda belirli bir düzen dahilinde toplanarak burada bir resmi geçit yapýlacaktý. 3. Alay 2. Taburdan, Dardanos mýntýkasýndan, Merkez Jandarma Bölüðü’nden, Ýstihkam Bölüðü’nden ve Hamidiye’den oluþturulacak birer takým da subaylarýyla birlikte bu törene katýlacaktý (13) .
Söz konusu yazýda, törene katýlacaklarýn törende giymeleri gereken kýyafetlerle ilgili olarak uyulmasý gereken kurallara da geniþ bir yer verilmiþti. Buna göre subaylar törene baþlarýnda kalpak olmak üzere resmi üniformalarýný giyerek, bellerine kýlýç ve bel kayýþý takýlarak, ayaklarýnda çizme olarak ve aldýklarý tüm niþan ve madalyalar takýlarak gelinecekti (14).
16 Mart 1916’da yayýmlanan bir tamimle “18 Mart’ta yapýlacak askeri törenlerde aþaðýdaki talimata uyulacaktýr” denilerek törenin programý konusunda açýklama yapýlmýþtý. Buna göre;
1.Hamidiye tabyasýnda yapýlacak resmi geçidi, 3. Alay Komutaný Kaymakam Zeki Bey komuta edecektir.
2.Subaylar törene niþan ve madalyalarýný takarak, resmi kýyafet ve kalpak giyeceklerdir. Resmi geçit tüfekli yapýlacaktýr. Diðerler hususlar telefon ile bildirilecektir.
3.17 Mart’ta saat 10:00’da Hamidiye tabyasýnda, donanmanýn resmi geçidi yapýlacaktýr. 18 Mart’taki resmi geçitte bulunacak askerler, bu törende de hazýr bulunacaktýr.
4.18 Mart’ta hava yaðmurlu olursa, bunun için ayrýca emir verilecektir (15).
Boðaz Komutanlýðý’nýn 16 Mart 1916 tarihli bir baþka yazýsýnda da tören ile ilgili ve taltif edilen subaylar hakkýnda bilgi verilmiþti. Bu yazýya göre, 18 Mart 1915 Deniz Savaþý’nda þehit olan askerleri anma amacýyla bir askeri tören yapýlacaðý, zamanýnýn da Müstahkem Mevki Komutanlýðý’nýn programýna göre öðleden önce 09:30’da baþlayacaðý, 10:30’da Hamidiye’nin giriþindeki mezarlýkta Alman askerleri için bir dini tören yapýlacaðý, ardýndan da 11:30’da Hamidiye’de resmi geçit yapýlacaðý ve bu geçidi de Zeki Bey’in komuta edeceði bildirilmiþti (16).
Yine ayný yazýda, taltif edilenlerin isimleri yazýlarak, törende bu kiþilere ödül verileceði belirtilmiþti. Buna göre, Ýkinci Sýnýf Demir Salib Niþanýyla taltif edilenler arasýnda, Ýntepe 12’lik Tabya Komutaný Teðmen Þevket, Ýntepe 8,8’lik Usedom Tabya Komutaný Teðmen Sami, Çiftetepe Tabyasý Komutaný Üsteðmen Abdullah, 14’lük Tabya Takým Komutaný Üsteðmen Niyazi, Ýkinci Grup Yaveri Hüseyin, Ýntepe Ýnþaat Bölüðünden Fahri’nin isimleri zikredilmiþti (17).
Sonuç olarak, Türk tarihinde önemli bir yere sahip olan Çanakkale Savaþlarýnýn birinci dönemi olan 18 Mart 1915 Çanakkale Deniz Savaþýnda þehit olan askerlerin, anýlmasý için yapýlan 18 Mart 1916’daki bu ilk tören, sadece bu þehitleri anmak için kalmamýþ daha geniþ bir anlam kazanarak bütün þehitlerin anýlmasýný yönelik bir tören olmuþtur. Böylece, 18 Mart tarihi “Þehitleri Anma Günü” olarak belirlenmiþtir.
Ekler:
Genelkurmay ATASE Arþivi Klasör No: 4685 Dosya No:340 Fihrist No:45
Çanakkale
28 Þubat 1331(12.03.1916)
Müstahkem Mevki Komutaný Nihat Paþaya,
Paþa Hazretleri,
5 Mart 1331 (18 Mart 1915) deniz savaþlarý münasebetiyle bu gün þehit olanlarýn hatýralarýný yaþatmak için küçük bir askeri tören yapýlacaktýr.
Alman askerleri için öðleden önce 10:30’da mezarlýkta dini ayin yapýlacaktýr. Türk askerleri için de bir tören teklifinizi rica ederim. Muhtemelen dini ayini müteakiben topluca bir geçit töreni yapýlacaktýr. Bu meyanda en yakýn ve uygun bataryalarla birliklerden de küçük temsilci birlikleri bulunabilir.
Rumeli tarafýnda en uygunu tugay komutanýnýn huzurunda ayrý bir tören yapýlmasýdýr.
Toplantýnýn ardýndan resmi geçit yapýlacaktýr.
Bu konuda sizin tekliflerinizi de rica ederim.
Erkan-ý Harbiye Yüzbaþýsý (..?...)
***
Genelkurmay ATASE Arþivi Klasör No: 4685 Dosya No:340 Fihrist No:45-1,45-3 45-6,45-7
Müstahkem Mevki Karargahý
02.01.1332 (15.03.1916)
5 Mart 1331 (18 Mart 1915) savaþlarýnda kahramanca hakkýn rahmetine kavuþan þehitlerimizin ve diðer askeri þehitlerin aziz hatýralarýný yad etmek için bu martýn beþinci (18 Mart) günü bir askeri tören yapýlacak, þehitlerimizin ruhlarýna dua okunacaktýr.
1.Burada bulunan bölümlerin oluþturulacak hastane birliði arkasýndaki þehit mezarlýðýnda 09:30’da toplanýlarak burada inþaat istihkam taburunun imamý tarafýndan dua okunacak. Boðaz müstahkem mevki komutaný da duada hazýr bulunacaktýr.
Merkez bölüðünden bir takým
Naðra’dan bir takým
Mecidiye’den bir takým
Ýnþaat istihkam bölüðünden bir takým
Hastaneden bir müfreze
Ýstihkam bölüðünden bir takým
Muhabere bölüðünden bir takým
2.Dardonos mýntýkasýndaki birliklerden oluþan bir müfreze Dardonos civarýndaki þehitlikte toplanarak dua edeceklerdir.
3.Hamidiye’deki mürettep bölük Hamidiye arkasýndaki þehitlikte bulunarak Hamidiye Alman askerlerinin dini törenleri sona erince 3. Alay müftüsü tarafýndan burada þehit askerlerin ruhlarýna dualar okunacaktýr.
4.4. Alaydan oluþturulan birlik merkez tabyalar gerisinde toplanarak burada tugay komutaný huzurunda dualar okunduktan sonra tugay komutaný tarafýndan bir muayene yapýldýktan sonra resmi geçit yapýlacaktýr.
5.Erenköy, Ýntepe ve Seddülbahir’de mýntýka ve grup komutanlarý tarafýndan kendimýntýkalarýnýn uygun bir yerinde dini tören ve askeri tören yapýlacaktýr.
6.Yukarýda birinci maddede zikredildiði gibi hastane arkasýnda þehitlikteki duadan sonra birlikler yerlerine dönecek ve sadece subaylar komutasýnda,
3. Alay 2. Taburdan bir takým
Dardonos mýntýkasýndan bir takým
Merkez jandarma bölüðünden bir takým
Ýstihkam bölüðünden bir takým
Hamidiye’den oluþturulan bir takým
(Bunlar saat 11:30’da Hamidiye tabyasýnda belirli bir düzen dahilinde muayeneyi müteakip resmi geçit yapacaklardýr)
7.6. Maddede gösterilen gruplarýn subaylarý törene katýlacaktýr.
8.Törende giyilecek kýyafetlerde þöyledir. Baþta kalpak, resmi üniforma, belde kýlýç ve bel kayýþý, ayakta çizme olduðu halde niþan ve madalyalar da takýlarak gelinecektir.
Müstahkem Mevki Komutaný
***
Genelkurmay ATASE Arþivi Klasör No: 4685 Dosya No:340 Fihrist No:45-9,45-10
Boðaz Komutanlýðý
Çanakkale 3 Mart 1332 (16 Mart 1916)
1.5 Mart 1331 Deniz Savaþýnda þehit düþen askerleri anma amacýyla bir askeri töreni yapýlacaktýr. Zaman: Müstahkem mevki komutanlýðýnýn düzenine göre öðleden önce 09:30’da bir dini tören yapýlacaktýr.10:30’da Hamidiye’nin giriþindeki mezarlýkta Alman askerleri için bir dini tören yapýlacaktýr. Bunu müteakip.11:30’da Hamidiye’de resmi geçit yapýlacaktýr ve resmi geçide Zeki Bey komuta edilecektir.
2.Taltif:ikinci sýnýf demir salib niþanýyla taltif olunanlar:
-Ýntepe 12’lik tabya komutaný Mülazým-ý Evvel Þevket
-Ýntepe 8,8’lik Usedom tabya komutaný Mülazým-ý evvel Sami
-Çifte Tepe tabyasý komutaný Mülazým-ý sani Abdullah
-14’lük tabya takým komutaný Mülazým-ý sani Niyazi
-Ýkinci grup yaveri Hüseyin
-Ýntepe inþaat bölüðünden Fahri
Dipnotlar:
1- Granville Fortescue, Çanakkale, Çev. Rahmi, Ýstanbul 1916, s. 13; Bu eserin günümüz Türkçe’sini aktarýlmýþ halini görmek için bkz. Burhan Sayýlýr, Çanakkale: Ümitler, Yanýlgýlar, Gerçekler, Ankara, 2003.
2- Henry W. Nevinson, The Dardanelles Campaign, London 1918, s. 40.
3- W. D. Puleston, The Dardanelles Expedition, Annapolis, 1927, s. 28, 33 ve 34..
4- Puleston, a.g.e., s. 48.
5- A. Thomazi, Çanakkale Deniz Savaþý, Ankara 1997, s. 37.
6- Harb-i Umumide Çanakkale Muharebât-ý Bahriyesi, Ýstanbul 1336, s. 17-24.
7- Ayný yer
8- Genelkurmay Baþkanlýðý Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Baþkanlýðý Arþivi, Birinci Dünya Savaþý Koleksiyonu, Klasör: 4685, Dosya:340, Fihrist:45. (Bundan sonraki dip notlarda, Kls: Klasör, Dos: Dosya, Fhs: Fihrist olarak kýsaltýlmýþtýr)
9- Genelkurmay ATASE Arþivi, Kls: 4685, Dos:340, Fhs: 45 (1-7).
10- Genelkurmay ATASE Arþivi, Kls: 4685, Dos:340, Fhs: 45-1, 45-2, 45-7.
11- Genelkurmay ATASE Arþivi, Kls: 4685, Dos:340, Fhs: 45-1, 45-3, 45-7.
12- Genelkurmay ATASE Arþivi, Kls: 4685, Dos:340, Fhs: 45 (1-3).
13- Genelkurmay ATASE Arþivi, Kls: 4685, Dos:340, Fhs: 45 (1-7).
14- Genelkurmay ATASE Arþivi, Kls: 4685, Dos:340, Fhs: 45-1, 45-2, 45-3, 45-6
15- Genelkurmay ATASE Arþivi, Kls: 4685, Dos:340, Fhs: 45-4, 45-5.
16- Genelkurmay ATASE Arþivi, Kls: 4685, Dos:340, Fhs: 45-9.
17- Genelkurmay ATASE Arþivi, Kls: 4685, Dos:340, Fhs: 45-10.
Bu yazý daha önce, SAYILIR, Burhan, "1915 Deniz Savaþý’nda Þehit Olan Askerleri Anma Amacýyla Yapýlan Ýlk Tören ve Bu Törenin ‘Þehitleri Anma Günü' Olarak Ýlan Edilmesi, Akademi Günlüðü Dergisi, Ankara 2005, künyeli olarak yayýmlanmýþtýr.
|
